Trái phiếu là gì? Phân loại & Cẩm nang đầu tư trái phiếu 2026

Trong bối cảnh lãi suất tiết kiệm ngân hàng có xu hướng biến động và thị trường cổ phiếu đòi hỏi kiến thức chuyên sâu, câu hỏi “trái phiếu là gì” đang được rất nhiều nhà đầu tư quan tâm. Đây được xem là kênh đầu tư “lai” hoàn hảo: An toàn hơn cổ phiếu nhưng sinh lời tốt hơn tiền gửi.

Tuy nhiên, cú sốc của thị trường trái phiếu doanh nghiệp giai đoạn 2022-2023 đã để lại bài học xương máu: Không hiểu rõ “trái phiếu là gì”, nhà đầu tư rất dễ nhầm lẫn giữa “tài sản an toàn” và “giấy nợ rủi ro”.

Bài viết này của Finhay sẽ giải mã toàn diện khái niệm trái phiếu là gì, từ kiến thức cơ bản đến chiến lược phân bổ danh mục chuẩn chỉnh, giúp bạn tự tin xuống tiền trong năm 2026.

1. Trái phiếu là gì? Hiểu đúng bản chất “Chủ nợ”

Định nghĩa

Theo Luật Chứng khoán Việt Nam, trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần nợ của tổ chức phát hành.

Nói một cách đơn giản và dễ hiểu nhất để hình dung trái phiếu là gì:

• Khi bạn mua trái phiếu, bạn đang cho vay tiền.

• Bạn trở thành Trái chủ (Chủ nợ).

• Đơn vị phát hành (Chính phủ, Doanh nghiệp, Ngân hàng) là Con nợ.

• Tờ trái phiếu là Giấy ghi nợ.

Khác với cổ phiếu (bạn là chủ sở hữu công ty, lời ăn lỗ chịu), trái phiếu cam kết trả cho bạn một khoản tiền lãi cố định bất kể công ty làm ăn lãi hay lỗ (trừ trường hợp phá sản).

Các thuật ngữ bắt buộc phải biết

Để đọc hiểu một bản cáo bạch trái phiếu, bạn cần nắm vững 3 chỉ số sau:

• Mệnh giá: Giá trị ghi trên tờ trái phiếu. Tại Việt Nam, mệnh giá niêm yết thường là 100.000 VNĐ hoặc bội số của nó (đối với trái phiếu doanh nghiệp thường là 100 triệu hoặc 1 tỷ đồng/trái phiếu).

• Lãi suất cuống phiếu: Mức lãi suất mà nhà phát hành cam kết trả cho bạn hàng năm. Ví dụ: Bạn mua trái phiếu mệnh giá 1 tỷ, lãi suất 10%/năm. Mỗi năm bạn nhận về 100 triệu tiền lãi.

• Kỳ hạn: Thời gian đáo hạn trái phiếu. Đây là ngày bạn được hoàn trả toàn bộ số tiền gốc ban đầu.

Nhận xét: Nhiều nhà đầu tư lầm tưởng lãi suất Coupon chính là lợi suất thực tế (Yield). Thực tế, giá mua trái phiếu trên thị trường thứ cấp có thể thấp hoặc cao hơn mệnh giá, khiến lợi suất thực nhận thay đổi. Hiểu trái phiếu là gì chưa đủ, phải hiểu Yield mới là dân chuyên nghiệp.

2. Phân loại trái phiếu trên thị trường Việt Nam

Để trả lời đầy đủ cho câu hỏi trái phiếu là gì, chúng ta không thể gộp chung tất cả làm một. Dựa trên uy tín của “con nợ” (chủ thể phát hành), thị trường Việt Nam năm 2026 chia làm 3 nhóm chính với khẩu vị rủi ro hoàn toàn khác biệt:

Trái phiếu Chính phủ (TPCP)

Đây là “thước đo” chuẩn mực nhất cho sự an toàn của thị trường tài chính.

• Đặc điểm: Do Bộ Tài chính phát hành để huy động vốn phục vụ các công trình quốc gia (cầu đường, trường học…).

• Mức độ rủi ro: Gần như bằng 0. Lý do là Nhà nước có quyền lực tối cao trong việc thu thuế và điều hành chính sách tiền tệ để đảm bảo nghĩa vụ trả nợ.

• Lợi suất & Thanh khoản: Lãi suất thường thấp nhất thị trường (dao động 2-3%/năm). Tuy nhiên, tính thanh khoản của loại này lại cao nhất – bạn có thể bán lại bất cứ lúc nào trên thị trường thứ cấp. Kênh này thường là “sân chơi” của các quỹ bảo hiểm, quỹ hưu trí và ngân hàng thương mại.

Trái phiếu Ngân hàng (Tổ chức tín dụng)

Nhiều người thắc mắc sự khác biệt giữa gửi tiết kiệm và mua trái phiếu là gì khi cùng là đưa tiền cho ngân hàng?

• Đặc điểm: Do các ngân hàng thương mại (như Vietcombank, Techcombank, MB…) phát hành nhằm tăng Vốn cấp 2 để đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn vốn (Basel II, III).

• Mức độ rủi ro: Rất thấp, chỉ xếp sau TPCP. Ngân hàng là “mạch máu” kinh tế, chịu sự giám sát cực kỳ chặt chẽ của Ngân hàng Nhà nước, nên khả năng vỡ nợ là rất khó xảy ra.

• Lợi suất: Thường cao hơn lãi suất tiết kiệm cùng kỳ hạn khoảng 0.5% – 1.5%/năm. Đây là lựa chọn tối ưu cho những ai muốn an toàn nhưng lãi nhỉnh hơn gửi tiết kiệm một chút.

>> Đọc thêm: Trái phiếu ngân hàng là gì? Top 5 ngân hàng phát hành trái phiếu tốt nhất hiện nay

Trái phiếu Doanh nghiệp (TPDN)

Đây là mảng sôi động nhất và cũng là nơi khiến nhà đầu tư cần hiểu rõ trái phiếu là gì nhất để tránh mất tiền.

• Đặc điểm: Do các tập đoàn lớn (thuộc nhóm Bất động sản, Năng lượng, Sản xuất…) phát hành để mở rộng kinh doanh hoặc đảo nợ.

• Mức độ rủi ro: Cao nhất trong 3 loại. Rủi ro phụ thuộc hoàn toàn vào “sức khỏe” và dòng tiền của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ hoặc phá sản, nhà đầu tư có thể mất trắng hoặc phải chờ xử lý tài sản đảm bảo rất lâu.

• Lợi suất: Hấp dẫn nhất thị trường, thường từ 9% – 13%/năm (số liệu 2026). Lưu ý: Cần phân biệt rõ TPDN có tài sản đảm bảo (nhà đất, cổ phiếu) và TPDN tín chấp (không có tài sản đảm bảo, chỉ dựa trên uy tín). Loại tín chấp thường có lãi suất cao hơn nhưng rủi ro cũng lớn hơn gấp bội.

>> Đọc thêm: Trái phiếu doanh nghiệp là gì? Có nên mua trái phiếu doanh nghiệp không?

3. So sánh Trái phiếu, Cổ phiếu và Tiền gửi Tiết kiệm

Bảng so sánh dưới đây sẽ giúp bạn định vị rõ vị thế của trái phiếu là gì trong bản đồ tài chính:

Tiêu chí	Tiền gửi Tiết kiệm	Trái phiếu (Doanh nghiệp)	Cổ phiếu
Vai trò	Gửi giữ tiền	Cho vay (Chủ nợ)	Góp vốn (Chủ sở hữu)
Lợi nhuận	Thấp (4-6%/năm)	Trung bình – Cao (8-12%/năm)	Biến động mạnh (Không giới hạn)
Rủi ro	Rất thấp (Có bảo hiểm tiền gửi)	Trung bình – Cao (Tùy doanh nghiệp)	Cao nhất
Tính thanh khoản	Rất cao (Rút bất cứ lúc nào)	Trung bình (Bán lại trên sàn thứ cấp hoặc chờ đáo hạn)	Cao (Khớp lệnh ngay lập tức)
Thu nhập	Tiền lãi định kỳ	Tiền lãi (Coupon) định kỳ	Cổ tức (không cam kết) + Chênh lệch giá

4. Tại sao nên (và không nên) đầu tư trái phiếu năm 2026?

Năm 2026, khi thị trường tài chính đã đi vào ổn định và minh bạch hơn, trái phiếu trở thành một kênh đầu tư hấp dẫn nhưng cũng đòi hỏi sự am hiểu. Dưới đây là phân tích chi tiết hai mặt của kênh đầu tư này:

Lợi ích: Kênh đầu tư an toàn và sinh lời ổn định

Đầu tư trái phiếu không giúp bạn giàu nhanh sau một đêm như chứng khoán hay tiền ảo, nhưng nó giúp bạn “ngủ ngon” và bảo toàn vốn hiệu quả nhờ 3 đặc điểm:

• Dòng tiền thu nhập thụ động đều đặn: Nếu đầu tư cổ phiếu, bạn chỉ nhận được cổ tức khi công ty làm ăn có lãi và Đại hội cổ đông thông qua. Ngược lại, trái phiếu là một cam kết nợ bắt buộc. Doanh nghiệp phải trả lãi cho bạn đúng hạn (thường là 3 tháng, 6 tháng hoặc 1 năm/lần) bất kể tình hình kinh doanh lỗ hay lãi. Điều này giúp bạn dễ dàng lập kế hoạch tài chính cá nhân, cực kỳ phù hợp cho người về hưu hoặc người muốn có dòng tiền chi tiêu định kỳ.

• Được ưu tiên thanh toán khi rủi ro xảy ra: Đây là chốt chặn an toàn quan trọng nhất. Theo quy định của Luật Phá sản, nếu công ty phát hành gặp sự cố và phải giải thể, tài sản thanh lý của công ty sẽ được ưu tiên trả nợ cho Trái chủ (người mua trái phiếu) trước. Sau khi trả hết nợ, phần còn lại mới được chia cho Cổ đông (người mua cổ phiếu). Vì thế, vị thế của người giữ trái phiếu luôn an toàn hơn người giữ cổ phiếu.

• Lợi suất thực dương hấp dẫn: Trong bối cảnh năm 2026, khi lạm phát được nhà nước kiểm soát quanh mức 4%, thì mức lãi suất trái phiếu doanh nghiệp trung bình từ 10-11%/năm mang lại mức “lợi nhuận thực” khoảng 6-7%/năm. Đây là mức sinh lời cao hơn đáng kể so với việc gửi tiết kiệm ngân hàng (thường chỉ cao hơn lạm phát 1-2%), giúp tài sản của bạn tăng trưởng thực sự chứ không chỉ bù đắp trượt giá.

Rủi ro: Những vấn đề cốt lõi cần đánh giá kỹ

“Lợi nhuận cao luôn đi kèm rủi ro”. Đừng chỉ hỏi trái phiếu là gì, hãy nhìn thẳng vào những rủi ro có thể khiến bạn mất tiền để biết cách phòng tránh:

• Rủi ro tín dụng (Mất khả năng thanh toán): Đây là rủi ro lớn nhất: Doanh nghiệp làm ăn thua lỗ, dòng tiền cạn kiệt và không thể trả gốc/lãi cho bạn đúng hạn. Đừng ham lãi suất quá cao (trên 14-15%) từ các doanh nghiệp lạ. Hãy ưu tiên mua trái phiếu có Tài sản đảm bảo (như sổ đỏ dự án, cổ phiếu niêm yết) hoặc chọn doanh nghiệp đã được Xếp hạng tín nhiệm ở mức an toàn bởi các tổ chức uy tín như FiinRatings hay VIS Rating.

• Rủi ro thanh khoản (Khó bán lại): Hãy tưởng tượng bạn cần tiền gấp để mua nhà hay chữa bệnh, nhưng bán trái phiếu không ai mua, hoặc phải bán rẻ hơn giá trị thực để thu tiền về. Điều này thường xảy ra với các trái phiếu chưa niêm yết hoặc doanh nghiệp ít tên tuổi. Nên mua trái phiếu đã niêm yết trên sàn HNX hoặc đầu tư qua các Quỹ mở trái phiếu – nơi đảm bảo bạn có thể rút tiền về bất cứ lúc nào.

• Rủi ro lạm phát: Trái phiếu thường có lãi suất cố định. Nếu lạm phát năm 2026 bất ngờ tăng vọt lên 10-12%, thì khoản lãi suất 9-10% bạn nhận được sẽ trở nên vô nghĩa, thậm chí là lỗ thực (Lãi suất thực âm), vì tiền lãi nhận về không đuổi kịp đà tăng giá của bát phở hay mớ rau. Cân nhắc các loại trái phiếu có lãi suất thả nổi (thường tính bằng Lãi suất tiết kiệm 12 tháng + Biên độ 3-4%). Khi lạm phát tăng, lãi suất tiết kiệm tăng thì lãi trái phiếu bạn nhận được cũng tăng theo.

5. Quy định mới về thị trường trái phiếu Việt Nam năm 2026

Năm 2026, thị trường trái phiếu hoạt động theo các quy định chặt chẽ hơn (dựa trên Nghị định 65), giúp bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư qua 4 thay đổi chính:

Giao dịch tập trung tại HNX

Trước đây, việc mua bán trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ diễn ra tự do bên ngoài, khiến nhà đầu tư khó nắm bắt thông tin. Hiện nay, mọi giao dịch đã được quản lý tập trung:

• Thông tin rõ ràng: Trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ bắt buộc phải đăng ký, lưu ký tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) và giao dịch trên hệ thống của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX).

• Mua bán thuận tiện: Nhà đầu tư có thể xem giá, khối lượng giao dịch và thông tin doanh nghiệp công khai trên bảng điện tử của HNX. Việc tìm người mua hoặc người bán cũng dễ dàng hơn trước rất nhiều.

• Thanh toán an toàn: Tiền và trái phiếu được chuyển nhượng qua hệ thống của VSDC, hạn chế tối đa rủi ro chuyển tiền nhưng không nhận được trái phiếu.

===> Xem thêm: Top 5+ Sàn giao dịch chứng khoán ảo miễn phí lớn nhất tại Việt Nam – Finhay

Nâng cao tiêu chuẩn Nhà đầu tư chuyên nghiệp

Quy định mới yêu cầu khắt khe hơn để xác định ai được phép mua trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ. Để tham gia, bạn cần hiểu sâu trái phiếu là gì và có năng lực tài chính:

• Danh mục 2 tỷ đồng: Cá nhân phải nắm giữ danh mục chứng khoán có giá trị tối thiểu 2 tỷ đồng (không tính tiền vay ký quỹ – margin).

• Thời gian duy trì: Giá trị 2 tỷ đồng này phải được tính bình quân trong vòng 180 ngày liên tục gần nhất, chứ không chỉ cần có đủ tiền tại thời điểm mua như trước đây.

• Mục đích: Quy định này giúp ngăn chặn việc người dân bình thường (không có kiến thức chuyên sâu) bị lôi kéo mua các loại trái phiếu rủi ro cao.

Bắt buộc Xếp hạng tín nhiệm

Đây là công cụ quan trọng giúp nhà đầu tư đánh giá mức độ an toàn của trái phiếu. Các doanh nghiệp phát hành (đặc biệt là quy mô lớn) bắt buộc phải có kết quả Xếp hạng tín nhiệm từ các tổ chức được cấp phép (như FiinRatings, VIS Rating…).

• Thay vì phải tự đọc báo cáo tài chính phức tạp, nhà đầu tư chỉ cần nhìn vào mức xếp hạng: AAA (Rất an toàn), BBB (Trung bình), hay C (Rủi ro cao).

• Trái phiếu có xếp hạng thấp thường sẽ phải trả lãi suất cao hơn để bù đắp rủi ro cho người mua.

Trách nhiệm của bên phân phối

Ngân hàng/Công ty chứng khoán không được tư vấn mập mờ. Họ phải giải thích rõ trái phiếu là gì và rủi ro đi kèm cho khách hàng.

• Cung cấp đầy đủ hồ sơ, tài liệu về trái phiếu (Bản cáo bạch).

• Yêu cầu nhà đầu tư ký văn bản xác nhận đã hiểu rõ rủi ro và tự chịu trách nhiệm.

• Không được tư vấn mập mờ, gây nhầm lẫn giữa việc gửi tiết kiệm ngân hàng và mua trái phiếu doanh nghiệp.

6. Hướng dẫn cách mua trái phiếu an toàn cho người mới

Khi đã nắm rõ bản chất trái phiếu là gì, bạn không nhất thiết phải có 2 tỷ đồng hay bằng cấp tài chính mới có thể bắt đầu. Dưới đây là 3 con đường chính thống để tham gia thị trường:

Cách 1: Đầu tư qua Quỹ mở trái phiếu (Dành cho NĐT cá nhân)

Đây là cách “buôn có bạn, bán có phường” thông minh cho người vốn nhỏ.

• Cơ chế: Bạn góp tiền vào các Quỹ mở (như VCBF, DCIP, SSI-BF…). Các chuyên gia của Quỹ sẽ dùng tiền đó mua một rổ hàng chục loại chứng khoán nợ uy tín khác nhau.

• Ưu điểm: Vốn chỉ từ 100.000đ, đa dạng hóa rủi ro, không cần kiến thức chuyên sâu vẫn hưởng lợi suất tốt.

Cách 2: Đầu tư qua Công ty Cổ phần Chứng khoán Finhay (FHSC)

Thay vì sử dụng các ứng dụng trung gian, hiện nay bạn có thể đầu tư trực tiếp thông qua Công ty Cổ phần Chứng khoán Finhay (FHSC) – đơn vị được cấp phép và quản lý bởi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

• Tính chính danh & An toàn: Với tư cách là một Công ty Chứng khoán, FHSC tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn vốn và minh bạch tài sản. Tài khoản của bạn là tài khoản chứng khoán chính chủ.

• Sản phẩm được chọn lọc: FHSC phân phối các sản phẩm tài chính có tài sản cơ sở là trái phiếu doanh nghiệp chất lượng hoặc chứng chỉ tiền gửi, được thẩm định kỹ lưỡng.

• Trải nghiệm người dùng: Giao diện của Finhay được thiết kế tối ưu cho nhà đầu tư cá nhân: Đơn giản, dễ hiểu và thao tác nhanh gọn, giúp bạn tiếp cận thị trường trái phiếu mà không bị “ngợp” bởi các bảng điện tử phức tạp.

7. FAQ – Câu hỏi thường gặp về trái phiếu

Mua trái phiếu doanh nghiệp có bị mất trắng không?

Có thể, nếu doanh nghiệp phá sản và tài sản thanh lý không đủ trả nợ. Tuy nhiên, nếu bạn mua trái phiếu có tài sản đảm bảo chất lượng và pháp lý chuẩn, rủi ro này được giảm thiểu đáng kể.

Trái phiếu chuyển đổi là gì?

Là loại trái phiếu mà tại thời điểm đáo hạn, bạn có quyền lựa chọn nhận lại tiền gốc hoặc chuyển đổi số tiền đó thành cổ phiếu của công ty phát hành. Đây là sản phẩm “lai” thú vị: An toàn lúc đầu, bùng nổ lợi nhuận lúc sau.

Nên mua trái phiếu kỳ hạn bao lâu?

Trong môi trường lãi suất ổn định năm 2026, trái phiếu kỳ hạn 1-3 năm là lựa chọn tối ưu. Kỳ hạn quá dài (5-10 năm) sẽ đối mặt với rủi ro lạm phát và biến động lãi suất.

100 triệu nên gửi tiết kiệm hay mua trái phiếu?

Nếu bạn cần dùng tiền trong 1-3 tháng tới: Hãy gửi tiết kiệm.

Nếu bạn có tiền nhàn rỗi > 6 tháng và muốn lãi cao hơn 2-3%: Hãy mua trái phiếu hoặc chứng chỉ quỹ trái phiếu.

Lợi suất đáo hạn (YTM) khác gì lãi suất Coupon?

Lãi suất Coupon là số tiền lãi cố định nhận được. YTM là tổng tỷ suất sinh lời thực tế nếu bạn giữ trái phiếu đến khi đáo hạn, bao gồm cả lãi Coupon và lãi từ việc mua chênh lệch giá (mua rẻ hơn mệnh giá).

8. Kết luận

Hiểu rõ trái phiếu là gì chính là bước đầu tiên để bạn thoát khỏi tư duy “chỉ biết gửi tiết kiệm”. Đây là một mảnh ghép không thể thiếu trong tháp tài sản vững chắc, giúp bạn bảo vệ thành quả lao động trước lạm phát và biến động thị trường.

Năm 2026 mở ra nhiều cơ hội với thị trường trái phiếu minh bạch và được kiểm soát tốt hơn. Tuy nhiên, “Lợi nhuận cao luôn đi kèm rủi ro”. Hãy luôn bắt đầu với số vốn nhỏ, đa dạng hóa danh mục và lựa chọn các nền tảng uy tín như Finhay để đồng hành.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm (Disclaimer): Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và giáo dục, dựa trên các quy định pháp luật và bối cảnh thị trường tại thời điểm viết bài (2026). Đây không phải là lời khuyên đầu tư tài chính hay khuyến nghị mua bán cụ thể. Đầu tư trái phiếu luôn tiềm ẩn rủi ro, nhà đầu tư cần tự tìm hiểu kỹ lưỡng hoặc tham vấn chuyên gia trước khi ra quyết định. Finhay và tác giả không chịu trách nhiệm cho bất kỳ thiệt hại nào phát sinh từ việc sử dụng thông tin này.